Jan Lever doodgeschoten

Jan Lever doodgeschoten

Jan Lever werd geboren op 11 augustus 1922 in Groningen. Hij was boekhouder bij het elektrotechnisch bedrijf van Willem Santema in Sneek en later directeur van de Sneker radiocentrale.

Groep Lever

Jan Lever werkte in de illegaliteit onder de schuilnaam Jan de Boer. Hij maakte deel uit van de verzetsgroep Lever, waarbij onder anderen ook zijn vader Hendrik Jacob (Groningen 16 juni 1891 – Dachau 8 maart 1945), zijn broer Hendrik Jacob (Groningen 26 december 1923 – Vught 18 augustus 1944), zijn zuster Meta Lever en Willem Santema hoorden.
De timmerman Willem Stegenga was al gauw betrokken bij het werk van de groep Lever, evenals Jan de Rapper die bedrijfsleider was van Willem Santema’s zaak aan de Oosterdijk. Een van de bekendste Sneker verzetsleiders was de rechercheur Dick J. Brouwer, die bekend werd onder de schuilnaam ‘Bontje’. De groep Lever verspreidde illegale bladen – zoals Vrij Nederland en Trouw – en hielp joden aan onderduikadressen. De joden kwamen vaak uit de grote steden in het westen van het land met beurtschepen naar Friesland. In afwachting van een meer definitief onderduikadres verbleven ze enige tijd aan het Kleinzand bij de familie Lever. De groep Lever zorgde ook voor financiële ondersteuning van onderduikers.

BBC-nieuws

Toen na de april-meistaking van 1943 de mensen hun radiotoestel moesten inleveren, probeerde de groep Lever op een andere manier informatie te verspreiden. Op 15 juni verscheen het eerste nummer van BBC-nieuws, een gestencild illegaal blad.

Overval aan het Kleinzand

In de nacht van 16 op 17 november 1943 overviel de Sicherheitsdienst (SD) het hoofdkwartier van de groep Lever. Dat was de ouderlijke woning aan het Kleinzand. Enkele leden konden zich op het nippertje in veiligheid stellen door over de daken te vluchten. Vader Hendrik Jacob Lever sr. werd gearresteerd, samen met het Joodse meisje Rosa IJzerman dat bij de Levers ondergedoken zat. Zij keerden niet terug uit het concentratiekamp.

Doodgeschoten tijdens vuurgevecht

Jan Lever verliet Sneek na deze overval en ging naar Drachten. Aangezien de bezetters hem op het spoor waren, trok hij verder en hij sloot zich aan bij een Groninger knokploeg. Op 21 augustus 1944 was hij met twee andere verzetsstrijders betrokken bij een overval op het distributiekantoor in Slochteren. De ambtenaren en de aanwezige bezoekers werden opgesloten. Een van hen had echter een reservesleutel, waarmee hij ontsnapte. Deze persoon alarmeerde de Duitse instanties, die de drie overvallers met hun buit achterhaalden op een boerenerf in Eenum. Daar ontstond een vuurgevecht, waarbij Jan Lever werd gedood. Medestrijder Hendrik de Haan kwam eveneens om. Het derde lid van de knokploeg, Kornelis Roeters, stierf in het concentratiekamp Sachsenhausen.

Hendrik Jacob Lever jr. voor vuurpeloton

Broer Hendrik Jacob Lever jr. was typograaf. Na de overval aan het Kleinzand dook hij onder bij de veehouder Pieter Reitsma in Lions. Op 25 mei 1944 werd Hendrik tijdens een overval op de boerderij van Reitsma aangeschoten en samen met Reitsma gearresteerd. Ze stierven voor het vuurpeloton in Vught op 18 augustus 1944.

Herdenkingsmonument

Op de Algemene Begraafplaats van Sneek bevindt zich een herdenkingsmonument op het graf van de familie Lever. In 1945 schreef de Vereniging Friesland 1940-1945 een prijsvraag uit voor een Friese gedenksteen. Die gedenksteen zou geplaatst moeten worden op de graven van de mensen die in de jaren 1940 – 1945 hun leven gaven voor vaderland, vrijheid en recht. In het ontwerp moest de bekroonde spreuk van de heer J. de Vries uit Balk worden opgenomen, luidend:
“Fallen yn’e striid tsjin ûnrjocht en slavernij – dat wy yn frede foar rjocht en frijdom weitsje”.
Het ontwerp van de Amsterdamse architect Marinus Duintjer werd gekozen. Het motto van zijn ontwerp was: “En de toortsen branden op de terpen”. Het monument bestaat uit een twee meter hoge, vierkante zuil. Bovenop is een sluitstuk geplaatst waarin een leeuw is gebeiteld. Op de zuil staat de spreuk van de heer De Vries. In de horizontale steen kon de familie van de overledene(n) een zelfgekozen opschrift plaatsen. Op de steen van de familie Lever staan de namen van vader Hendrik Jacob en zijn zoons Jan en Hendrik Jacob.
Onder de namen staat de tekst: “Ik heb den goeden strijd gestreden, ik heb den loop geëindigd, ik heb het geloof behouden, voorts is mij weggelegd de kroon der rechtvaardigheid. 2 Timotheüs 4, verzen 7 en 8a”.

Geraadpleegde literatuur C. Reitsma, Gedenktekends in Friesland ’40-’45. Tekens aan de weg- Tekens aan de wand (Leeuwarden, 1980). Foto © Simon Bleeker