Waterpoort

Waterpoort

Achterzijde van de Waterpoort

De Waterpoort is een van de meest bekende (rijks)monumenten van Nederland. Het bouwwerk wordt in binnen- en buitenland vaak op het eerste gezicht herkend als symbool van de stad Sneek. Toch weten we maar weinig over de Waterpoort: niet wie de bouwer was, noch waarom het stadsbestuur besloot een dergelijk voornaam uitziende waterpoort te laten bouwen. Dankzij het jaartal 1613 dat in de kalven van de torendeur werd uitgesneden, is echter wel bekend wanneer dat gebeurde.

De minder sierlijke voorganger van de beroemde Waterpoort maakte deel uit van de vestingwerken van de stad Sneek. Met de aanleg hiervan werd begonnen aan het eind van de 15de eeuw, een tijd waarin partijtwisten tussen Schieringers en Vetkopers een stempel drukten op het leven van alledag.
Om zich te beschermen tegen het Vetkoperse Groningen trok het Schieringse Sneek aan het eind van de 15de eeuw een verdedigingsmuur rond de stad op. Doordat twee nieuwere stadsdelen binnen de muren werden gebracht, kreeg Sneek z’n typisch hartvormige omtrek.

Op zijn stadsplattegrond van 1616 graveerde Nicolaas Geelkerken: ‘Sneeck is die Eenigste Bemuerde Stadt van geheel Frijszlandt’. Het waren geen echte massieve stadsmuren, maar door stenen muren beklede aarden wallen, met om de 100 tot 150 meter een toren.

De vaarwegen waren voor Sneek in die tijd belangrijker dan landwegen. De stad had twee landpoorten, maar daarbij in totaal vijf waterpoorten op de plaatsen waar een vaarweg de stadsmuur kruiste.

Een waterpoort werd in Sneek ook wel ‘pijp’ genoemd. De Hoogendster pijp zou, nadat alle andere pijpen waren afgebroken, de geschiedenis ingaan als dé Sneker Waterpoort. Oorspronkelijk was het niet meer dan een brug met een ronde toren, maar aan het begin van de zeventiende eeuw werd de Hoogendster pijp dus voorzien van de bekende Waterpoort die het symbool van Sneek zou worden.

Het bouwwerk kreeg twee achtkantige torens. Tussen deze torens kwam een wachthuis voor de torenwachter, boven een aan vier zijden geopende loggia. Naast de zeer plastische vorm, werden ook de materiaaltoepassing en decoratie bepalend voor het karakteristieke uiterlijk van de poort. De gevel werd versierd met natuurstenen rolwerkbanden en verder rijk geornamenteerd met gebeeldhouwde natuurstenen friezen en blokken.

Een militaire functie heeft de Waterpoort, ondanks de schietgaten in de toren, nooit gehad. Het fraaie gebouw had vanaf zijn ontstaan veel meer een representatieve functie. Als stadsafsluiting hadden de land- en waterpoorten geruime tijd wel een functie. Ook al werden de stadsmuren vanaf de 17de eeuw stukje bij beetje afgebroken, de stadspoorten werden regelmatig opgeknapt en hersteld.

In 1825 tenslotte, verloren de poorten hun functie als nachtelijke stadsafsluiting. De waterpoorten bleken zelfs hinderlijk te zijn voor het toenemend vaarverkeer. Voor de stoomschepen die in 1841 in Sneek verschenen brachten de nauwe poorten problemen met zich mee.

De ene na de andere poort werd met de grond gelijkgemaakt. Alleen de Hoogendsterpijp, die tegenwoordig bekend staat als de Sneker Waterpoort, bleef overeind. Wel werd hij vele malen gerestaureerd en aan het tijdsbeeld aangepast.

Foto; Eddy Huisman.