Grietmanshuis

Grietmanshuis

Grietmanshuis

Wie in de gemeente Sneek aangifte doet van een voorgenomen huwelijk of geregistreerd partnerschap, wordt ontvangen in de burgerlijke stand kamer. Deze bevindt zich in de erkerachtige uitbouw van het zogeheten Grietmanshuis aan Marktstraat 19.

Het Grietmanshuis is een drieledig gebouw, met in het midden de erkerachtige uitbouw. In die uitbouw gaat een middeleeuws gebouw schuil: het Cleyn Stins. Het Cleyn Stins maakte samen met het Groot Stins deel uit van de Gruitersmastins.

Grietmanshuis op een in 1723 door Jacobus Stellingwerf vervaardigde tekening

Hoewel het stadsbestuur van Sneek het in 1610 verbood, liet jonker Sikke van Dekema met toestemming van het Hof van Friesland kort na 1610 de Gruitersmastins afbreken. Daarmee verloor de Marktstraat een belangrijk en representatief gebouw.

Het Cleyn Stins bleef gelukkig gespaard, maar daar is niet veel van te zien. De zware, uit kloostermoppen opgetrokken muren van de stins zijn er nog steeds, maar ze zitten verstopt in de uitbouw van Marktstraat 19.

Pas weer bebouwing na 1632
Na de afbraak van de Gruitersmastins bleven de lege erven aan de Marktstraat onbebouwd.
Pas na 1632 werden ze weer bebouwd. Dr. Gualtherus Gualtheri, secretaris van de grietenij Wymbritseradeel, had het Cleyn Stins en de erven aan weerszijden daarvan gekocht. Ten westen van het Cleyn Stins liet hij achter een poort en een binnenplaatsje een koetshuis bouwen en ten oosten van het oude middeleeuwse gebouw verrezen voor hem en zijn gezin aanbouwen van twee verdiepingen onder een hoge kap. De twee 17de-eeuwse puntgevels aan de achterzijde van deze aanbouwen overleefden veel latere verbouwingen tot aan hun sloop in 1987.

De trapgevel aan de voorzijde van de oostelijke aanbouw werd al in 1761 gesloopt.
Wel bewaard bleven de oude balkenconstructies van omstreeks 1733. Ze gaan nu schuil achter de in 1987 aangebrachte plafonds.

Ontstaan van de naam Grietmanshuis

Ondertrouswkamer

Het driedelige pand dat zo in de dertiger jaren van de 17de eeuw aan de Marktstraat ontstond, met het Cleyn Stins als kern, werd in 1641 gekocht door de grietman van Wymbritseradeel, Sjuck van Burmania.
De naam Grietmanshuis is ontstaan doordat het tot 1761 dienst deed als stadswoning van de familie Van Burmania, die voor het overige op Epemastate te Ysbrechtum woonde.
Als herinnering aan hen is nog steeds een 17de-eeuwse steen met het Burmaniawapen aanwezig in de hal van het pand.

Balustrade
In 1761 kocht de Sneker stadssecretaris, dr. Jacobus Albartus Frieswijk, het Grietmanshuis van de familie Van Burmania Rengers. Hij liet het huis verbouwen en zorgde ervoor dat voor het gebouw de nog bestaande driedubbele gevel in Lodewijk XVI-de stijl werd aangebracht. Op de gevel voor het Cleyn Stins werd een fraaie houten balustrade geplaatst.

De balustrade verdween in de loop der tijd, maar hij was nog wel te zien op een schilderij uit 1784 dat in het Fries Scheepvaart Museum hangt. De heer Wijtze van der Zee uit Sneek maakte aan de hand van dit schilderij een ontwerptekening voor een nieuwe balustrade, die op 28 juni 2004 werd geplaatst.

Dezelfde kunstenaars als die van het stadhuis
De verbouwing van 1761 werd tegelijk met een verbouwing van het stadhuis uitgevoerd, zodat voor de werkzaamheden dezelfde ambachtslieden en kunstenaars konden worden ingeschakeld. De voorkamer in het Cleyn Stins- nu de burgerlijke standkamer – kreeg een fraai gestuct plafond van de hand van Jean Baptist Singer en de schoorsteenmantel werd versierd met snijwerk van Johann Georg Hempel.

Familie Wouters
Het grote driedubbele pand werd in 1764 verkocht, nadat secretaris Frieswijk was overleden. De rijke doopsgezinde koopman Wouter Berends Wouters werd de nieuwe bewoner en tot 1839 bleef het huis ongedeeld in bezit van de familie Wouters.

Splitsing in 1839
In 1839 werd het Grietmanshuis in twee woningen gesplitst. Het westelijk deel werd, tot deze in 1846 stierf, bewoond door Wouter Berends Wouters. Na hem woonden er onder anderen de kassier Teunis ten Cate en Antje Tuymelaer en leden van de familie Veen. In 1963 kocht de gemeente Sneek het aan, ten behoeve van de uitbreiding van de secretarie.

Verschillende eigenaren
Het oostelijk deel van het Grietmanshuis werd in 1839 gekocht door de emeritus predikant Evert Jacob van Wezel. Het werd na diens dood in 1853, onder andere bewoond door de geneesheer dr. J.O.C. van Wezel, de rechtbankpresident mr. Gajus Andreae, de rijksbetaalmeester Johannes Herman Paehlig, de oud-zeeofficier Lourens Schuyt Korver en van 1900 tot 1914 door de notaris en amateur-historicus Sjoerd Haagsma.

Bibliotheek en leeszaal
Mr. Haagsma verkocht de woning aan de Vereeniging Openbare Leeszaal, die er van 1914 tot 1984 de Openbare Bibliotheek in onderbracht.
In 1915 werd de voormalige salon van de woning ingericht als leeszaal van deze Openbare Bibliotheek. Het bestuurslid ds. G. Horreüs de Haas liet zijn vriend de kunstenaar Ids Wiersma toen een schoorsteenstuk schilderen voor de inmiddels van het snijwerk beroofde schoorsteenmantel. Daarop kwam een afbeelding van de middeleeuwse Gruitersmastins, voorzien van de idealistische tekst: ‘In stee van ruw geweld en zwaard, zal heerschen geesteskracht op aard’.

Ondertrouwkamer
In 1965 werd het oostelijk gedeelte ook gemeente-eigendom. In 1984 vertrok de bibliotheek uit het pand en in 1988 werd het gehele Grietmanshuis onderdeel van de gemeentesecretarie. Hiermee kwam dus een einde aan de deling van 1839. Eén van die delen, Marktstraat 17, staat op de lijst van rijksmonumenten.

Toen de voormalige salon/leeszaal tot burgerlijke standkamer werd ingericht, stelde het Fries Scheepvaart Museum voor die inrichting enkele antiquiteiten ter beschikking.
De burgerlijke standkamer wordt ook wel ondertrouwkamer genoemd.

Bronnen
Sytse ten Hoeve, ‘Sneek Oud en Nieuw’, in: Sneeker Nieuwsblad, 26 februari 1996.
Sytse ten Hoeve, ‘Sneek Oud en Nieuw’, in: Sneeker Nieuwsblad, 11 januari 2001.
Sytse ten Hoeve, ‘Sneek in Beeld’, in: Sneeker Nieuwsblad, 21 maart 2002.
Sytse ten Hoeve, ‘Balustrade terug op Grietmanshuis (I en II)’, in: Sneeker Nieuwsblad, 1 juli 2004 en 8 juli 2004.
De heer Ten Hoeve was directeur van het Fries Scheepvaart Museum

Gerelateerde pagina

  • Epemastate rijksmonument Ysbrechtum

Foto Grietmanshuis © Simon Bleeker

Foto ondertrouwkamer © Eddy Huisman